marijadriaens.com

Draadrevolutie – de techniek van touw maken bleef duizenden jaren hetzelfde – een vezel voor textiel van planten heet floëem – de draadrevolutie vanuit de archeologie – LOUISE BOURGEOIS 1911-2010 – Wat kun je maken/doen als je de beschikking hebt over touw? – DE ABAKANS VAN
MAGDALENA ABACANOWICZ 1930 – 2017 – Grondstoffen van recenter datum voor touw – Textielkunstwerken in touw: JAGODA BUIC 1930 – 2022 WILHELMINA FRUYTIER 1915 – 2007
Het woord touw taalkundig – Touw bij kleding wordt koord.
Textielkunstwerken in Koord: DEBORAH VAN DER SCHAAF,
ELMO MISTIAEN – ‘Zonder naalden zouden we naakt zijn.’ Tot slot: over leer en bont.

Draadrevolutie

Onze geschiedenislessen handelen over vuursteen, vuistbijlen, bronzen tijdperken en gouden eeuwen.

Enkele decennia geleden schreef een geschiedkundige over onze vroegste geschiedenis: in plaats van tijdperken de naam te geven van metalen is het logischer om de toepassing van touw als uitgangspunt te nemen: zij introduceerde het begrip TOUWREVOLUTIE
Dit eerste hoofdstuk over textiel begint dan ook met touw en over de manier waarop touw werd gemaakt van plantaardige vezels.

Er zijn niet veel oude vindplaatsen van draad, maar één ervan heet Dolni Vestonice in het huidige Tsjechië. Op deze vindplaats van zo’n 26.000 jaar geleden is bewijs gevonden van dat wat archeologen nu de draadrevolutie noemen.

We weten dat onze voorouders ook naalden kennen. In 2016 werd in Siberië een volledige naald gevonden van 50.000 jaar oud. De naald had een oog en was gemaakt uit het bot van een vogel. In hetzelfde artikel (Wikipedia – naaigerei) vertelt men over het tijdperk van de Gravettien. Ook bij hen zijn naalden gevonden: 28.000 – 22.000 jaar geleden.

• De eerste minieme sporen van touw zijn gevonden in een Zuid-Franse plaats Abris du Maras waar Neanderthalers woonden.6) Omdat op die plaats ook kralen zijn gevonden, schat men in dat het touw is gebruikt om het lichaam met een ketting te versieren. Men denkt dat dit touw 90.000 jaar oud is. Dat zou 60.000 jaar eerder zijn dan de vindplaats die hiervóór de oudste was. 6)7)
• Op Kreta zijn sporen van menselijke cultuur gevonden (dertig stenen handbijlen) van 130.000 jaar oud.
  Onze voorouders, ook hier gaat het om Neanderthalers, beschikten over boten.
  Want met een uitgeholde boomstam over zee vanaf het vasteland een eiland ontdekken is onwaarschijnlijk.
  Met een ‘huidenboot’ daarentegen kun je van eiland naar eiland hoppen: de ribben van dierenbotten of twijgen vormden een meer stabiele basis als een soort skelet van de boot. Met touw werd een stevige constructie gemaakt. En die constructie werd strak omspannen met dierenhuiden. ‘strak omspannen’….daar heb je touw voor nodig.
  
• Ook wij kennen touw. Wij kopen het in de winkel. De kans is groot dat ons touw van nu industrieel en van kunststof is gemaakt.
  Het touw van onze voorouders werd duizenden jaren geleden door hen gemáákt. Waarschijnlijk uit vezels van hennep. De benodigde hennep, verre familie van onze cannabisplant, werd eerst door hen gezaaid, geoogst en bewerkt.

Touw is eigenlijk ook een draad.

---

De techniek van touw maken bleef duizenden jaren hetzelfde

De wijze van touw maken van duizenden jaren geleden lijkt bijzonder veel op de wijze waarop men een eeuw of wat geleden op de Rotterdamse Lijnbaan of op de Amsterdamse Lijnbaansgracht touw maakte.
Ook de Kelten konden duizenden jaren geleden touw maken: niet alleen een touwtje om kralen aan te rijgen,
maar een lang, polsdik touw. Met veel menskracht trokken ze de grote stenen, de menhirs, rechtop in een ondiepe kuil. Voor een belangrijk deel staan de immense rotsblokken daar nog; zelfs op de bodem van de Atlantische Oceaan, want de zeespeigel is intussen gestegen.
Ook de Egyptenaren zouden hun pyramides niet hebben kunnen bouwen, zonder touw.

Het draaien van een dun touw, het nogmaals in elkaar draaien van meerdere dunne touwen, twijnen genaamd, over een afstand van honderden meters vraagt veel planning, samenwerking en communicatie.
Het maken van touw vraagt een lange rechte straat, een baan. Een touwslager werd ook wel een baander genoemd. Onder andere de visserij en de scheepvaart hadden touwen nodig.
Een lijnbaan dient ongeveer 200 meter lang te zijn.

Streekmuseum Krimpenerwaard: ‘Als je een touw moest maken van een bepaalde dikte, dan moest je bedenken hoeveel strengen je daarvoor nodig had en hoeveel draadjes in een streng.’
Er is in Nederland lang alleen met hennep gewerkt. Zoals wol eerst gekamd wordt (alle vezels liggen in dezelfde richting) voordat men kan gaan spinnen, zo worden de ruwe vezels van hennep ‘gehekeld’, via pennen geleid totdat ze allemaal in elkaars verlengde liggen. Dat noemt men gestrekte hennep. (Historische Vereniging Vlaardingen).

Touw werd duizenden jaren geleden ambachtelijk op vergelijkbare wijze gemaakt als honderd jaar geleden op de Rotterdamse Lijnbaan.

Touw is dermate belangrijk geweest voor de ontwikkeling van ons mensen dat hedendaagse archeologen zeggen dat we kunnen spreken over de touwrevolutie.

Touw is dermate belangrijk geweest voor de ontwikkeling van ons mensen dat hedendaagse archeologen zeggen dat we het woord touwrevolutie kunnen gebruiken.

---

Een vezel voor textiel van planten heet floëem

Een textielvezel heeft de vorm van een haar.
De textielvezels waar vanaf de eerste menselijke beschavingen uiteindelijk touw van wordt gemaakt is afkomstig van planten.
In de stengel van aardig wat planten, bijvoorbeeld hennep, brandnetel, vlas, jute, ramie (of China-gras) bevinden zich vaatbundels: bijzonder dunne draadachtige slappe sliertjes, die inderdaad nog het meest aan haar doen denken. We kunnen het er aan de buitenkant niet aan afzien maar door die dunne sliertjes, ze zijn hol, vindt het transport vanaf de wortel plaats van water met voedingsstoffen (mineralen en glucoses) naar de rest van de plant.

Er zijn twee soorten vaten: houtvaten (die voeren water en mineralen omhoog) en bastvaten: zij vervoeren glucose en andere voedingsstoffen naar de wortel.

Die dunne holle sliertjes vormen de basis voor garen, voor draad.

Planten waar die houtvaten in zitten hebben allemaal een rechtopstaande steel: zelfs als de plant verdroogt blijft de steel hard, zoals bijvoorbeeld bij de brandnetel het geval is. Het Griekse woord voor bast is floëem.

Er zijn veel en langdurige bewerkingen nodig om die dunne haarvormige sliertjes, floëmen uit de stengel te krijgen. De buitenkant moet eerst wel een week of vijf rotten, dan weer drogen, zodat men de buitenkant kan breken.
De handelingen zijn ook bekend uit de vlas/linnenproductie. Het rotten van de stengels wordt in vakjargon roten genoemd. Vervolgens komt zwingelen en hekelen, enkele van een tiental arbeidsintensieve bewerkingen

In Vlaanderen bestaat al langer dan een eeuw een ambachtelijk linnenbedrijf. Op hun site geven ze in woord en beeld informatie. Zie 4) voor de link.

Hennep en vlas lijken wel enigszins op elkaar: ze groeien zeer snel: van zaadje tot oogst duurt enkele maanden., honderd dagen wordt wel gezegd. De stengels staan zo dicht op elkaar dat bestrijdingsmiddelen niet nodig zijn. Hennep is een plant die hoger kan worden dan een vlasplant, dus de floëmen van de hennep zijn langer.
Hoe langer de vezels hoe makkelijker het is om te spinnen en ook des te sterker de draad.

De draadrevolutie vanuit de archeologie

De Onzichtbare Vrouw is de titel van een boek uit 2008, geschreven door drie archeologen.
Eén van hen is vrouw. Dat is sinds kort niet bijzonder, maar de combinatie vrouw/archeoloog kwam lang niet voor. De drie schrijvers beseffen dat het geven van een betekenis aan archeologische vondsten eeuwenlang tot stand kwam via de tot dan vanzelfsprekende mannelijke blik: als je geen oog hebt voor de rol van vrouwen dan zie je haar niet, dan blijft die mogelijke andere betekenis onzichtbaar.
Wanneer een graf werd ontdekt waarin een speer lag, dan concludeerde men dat het hier een graf van een man betreft. Zeker, dat kan :-).
Natuurlijk viel de mannelijke archeologische blik op vuursteen, vuistbijl, speerpunten en aardewerk.

Alleen een geoefend oog ontwaart een afdruk van weefsel. Alleen met een open blik en vooral ook met kennis over textiel kun je een vezel, een stukje touw vinden.
De combinatie mannelijke blik en het herkennen van een haak- of weefpatroon (wellicht weergegeven als letterlijke afdruk in klei) komt weinig voor.

---

Citaat uit het boek De onzichtbare vrouw:
‘Er zijn enkele honderden vrouwenfiguurtjes gevonden, de oudste uit steen gehouwen, de jongere (tussen de 22.000 en 27.000 jaar oud) zijn gemaakt van klei. Ze zijn gevonden over een groot gebied: van West-Europa tot de Oeral. We weten niet wat de functie van de beeldjes was: misschien dienden ze als symbool voor vruchtbaarheid, misschien was het een ode aan de oermoeder.

In eerste instantie vermoedde men dat het haar ingevlochten was. Maar nu acht men het ook aannemelijk dat het gaat om een geweven/geknoopte muts, opgebouwd vanaf een punt in het midden, volgens een techniek die Amerikaans-Indiaanse stammen nog steeds toepassen bij rond gevlochten manden.
Mogelijk diende een aardewerken beeldje zoals hier afgebeeld zelfs als een patroon voor de muts.

Deskundigen zijn het er nu over eens dat deze mensen in groepen met vuur, met kleden, kleding en sieraden leefden.
In het boek wordt geschetst hoe in die tijd een huis werd opgebouwd. Vanuit een kuil staken boomstammen omhoog, waarover dierenhuiden werden gespannen. De ribben van een mammoet dienden als spanten voor een gebogen dak. Dierenhuiden spannen……daar heb je touw voor nodig.

---

Louise Bourgeois 1911 – 2010

---

Wat kun je maken/doen als je beschikt over touw?

De uitvinding van het touw, de ontwikkeling van de draad, zou wel eens een cruciale opstap in de ontwikkeling van de menselijke cultuur kunnen zijn.

Want om de kuil te isoleren tegen kou, om de wanden te beschutten tegen wind werden vanuit de binnenkant van de tent, vloerkleden gelegd en wandkleden gehangen. De beschrijving doet denken aan een yurt, een ger.
De tent waarin de laatste nomaden van Azie rondtrekken.

Wie plantaardige vezels heeft, kan als je je de deskundigheid eigen maakt, touw maken. En als je touw hebt, dan kun je
– twee voorwerpen met elkaar verbinden,
– dan kun je netten maken om vissen te vangen.
– of kleine wilde dieren vangen met een valstrik of een lasso.
– je kunt iets zwaars verslepen, een groot gedood dier in stukken bijvoorbeeld of een ploeg door de akker trekken.
– dan kun je iets hoog ophangen,
– dan kun je iets in het water hangen. Het water was vroeger ijskoud: dus je kon bijvoorbeeld vlees daar bewaren.
– dan kun je een riem, een hengsel weven,
– je kunt je kleding dichter om je lijf vastmaken
– dan kun je hijsen.
– Dan kun je een mand, kleden, een handboog, misschien muziekinstrumenten met een snaar maken.
– je kunt draad gebruiken als scheerlijn: daarmee kan een stok rechtop worden gezet.
– Die stokken kunnen worden verbonden met lijnen. Daar kun je iets overheen hangen.
– Bij het bewerken van de huid van dieren kun je met touw/draad de huid spannen. Op deze wijze ontstaat een meer soepel leer.
– met touw kun je manden en tassen vlechten.
– met touw kun je een lijn spannen: je kunt een gebied afbakenen, begrenzen.
– met touw kun je een dier met je meevoeren, tam maken, in je buurt houden.
– met touw kun je planten geleiden
– met touw kun je takkenbossen of riet bij elkaar binden. Die drijvende bundel kan de basis vormen voor een vlot.
– met touw kun je klimmen, in bomen bijvoorbeeld.
– met touw kun je iets terugvinden: je kunt uitgezette netten met elkaar verbinden en het uiteinde zichtbaar aan wal hangen.
– je kunt een hangmat maken, of een hangmatje als wiegje voor een kind.
– je kunt het wiegje/hangmatje op afstand wiegen door af en toe zachtjes het touw te bewegen.

Zouden onze voormoeders, duizenden jaren geleden toen ze kind waren ook al hebben touwtje gesprongen?
Of geschommeld misschien. Of touwtrekken als wedstrijdje?

En…touw kun je op vele manieren gebruiken om gewelddadige acties mee uit te voeren.
Touw zal een belangrijke uitbreiding van het wapenarsenaal hebben gevormd. Met touw werden de speerpunten vastgebonden aan de stok. Met een touw kun je een steen slingeren, die daarmee immens meer kracht krijgt.
Je kunt iemand geselen, je kunt iemand laten struikelen. Gevangen nemen, en vele overige gewelddadige toepassingen….:-(. De manieren waarop mensen in oorlog elkaar vroeger konden martelen is onbeschrijflijk: touw speelt daarbij vrijwel altijd een verbindende rol.
Het is een wereld van verschil: iemand persoonlijk een dreun verkopen (als dader ben je dan altijd zichtbaar. Het slachtoffer zal zich willen wreken) of iemand via touw in een hindernis laten lopen.
Het slachtoffer weet niet wie de dader is.

Het maken van touw zal niet één uitvinding door één iemand zijn geweest. Het is een ambacht dat zich langzaam maar zeker heeft ontwikkeld; een vaardigheid die is overgedragen van degene die haar vak verstond naar iemand die dat vak nog moest/wilde gaan leren.
Er wordt algemeen van uitgegaan dat het verbouwen van de gewassen die nodig waren om draad te maken een taak was voor vrouwen. De vrouwen hebben hun technische vaardigheden overgedragen: dat zegt dus veel over hun manier van met elkaar omgaan. Die zal doelgericht zijn geweest en wellicht ook hiërarchisch zijn geweest: wanneer de juiste techniek eenmaal bekend is dan wordt die werkwijze overgedragen naar leerlingen.

Recentere toepassingen van touw: breeuwen

De scheepvaart is niet mogelijk zonder touw: het heisen van de zijlen, het aanmeren.
In de Gouden Eeuw werden schepen, bijvoorbeeld die van de VOC waterdicht gemaakt met touw.
Ook sluisdeuren worden op dezelfde manier waterdicht gemaakt.
‘Breeuwen, kalfaten of kalefateren is een techniek waarbij de kieren tussen de gangen van de huid of tussen de planken van het bovendek van het schip worden dichtgemaakt met behulp van werk (uitgeplozen touw van een natuurlijke vezel, meestal hennep) en pek of teer…..’
Een kenmerk van deze natuurlijke vezels is dat ze vocht opnemen, waarna ze gaan zwellen als ze vochtig worden. Die zwelling voorkomt dat de houten wanden of vloeren gaan lekken.

Wonderlijk die wijziging van woorden

Ik vind het wel gek dat de naam van materiaal wijzigt op het moment dat je er voor jezelf een deel van afneemt: touw gaat ‘werk’ heten als je het gebruikt om te breeuwen. Touw gaat ‘lijn’ heten als je er een stuk van gebruikt om aan te meren.

Alsof een (door iemand anders) gebakken appeltaart van naam kan veranderen wanneer ik er een punt uitsnijdt voor mijn gasten. Zou ik dat een vorm van toeëigening kunnen noemen?
Wanneer ik kan bepalen welke naam iemand krijgt, dan heb ik wel echt iets te zeggen.

---

De abakans van Magdalena Abacanowicz 1930 – 2017

Op onderstaande foto’s zie je een werk dat moeilijk te categoriseren is: het is geweven, maar het is allesbehalve een wandkleed. Het lijkt een monumentaal beeld, alleen het kan niet staan: het hangt aan sterke kabels. Het werk is groot, een diameter van minstens vijf meter schat ik.

Abakanowicz maakte dit weefwerk al in de jaren zestig. Ze worden nu Abakans genoemd. Hoewel ik van te voren foto’s van dit werk had gezien, maakten de grootte, de intense kleuren, de totaal andere aanblik vanuit de verscheidene kijkpunten, de technieken veel indruk. Abakanowicz noemde dit werk zelf ‘Situation Variable’, dus misschien geeft die titel een aanwijzing voor de betekenis van het werk: vanuit iedere invalshoek zie je totaal iets anders, iets dat je niet kon verwachten.

Onderstaand werk zou een schuilplaats kunnen zijn, een holle boom misschien. Ook dit werk is immens groot. Ik schat zes meter hoog. Beide werken zijn gemaakt van sisal touw. De linkse foto toont een detail van het grote werk rechts.

En nog drie detailfoto’s uit de rode Abakan.

---

Grondstoffen voor touw van recenter datum

In de prehistorie in West-Europa zal het gedraaide touw zoals wij dat ook kennen vrijwel zeker gemaakt zijn van hennep. Over hennep vindt u in dit blog een apart hoofdstuk.

Als vezels kort zijn levert dat altijd een minder sterke draad op.

KOKOS: In andere werelddelen en in latere tijden werd ook kokos gebruikt. Kokosvezel kennen we als de ruwe haartjes die aan de buitenkant van een kokosnoot zitten. Ook die korte haartjes zijn geschikt om touw van te maken. Als de vezels kort zijn levert dat altijd een minder sterke draad op. Daarom is kokostouw altijd dik touw.
De meesten mensen gebruiken nog wel een kokosmat ergens in of rond het huis. En wie wat ouder is heeft waarschijnlijk herinneringen aan kokosmatten in de keuken of de gang. Die gaven bepaald geen zacht gevoel aan je blote voeten.
Ik denk dat de Nederlandse samenleving kokos kent vanaf de VOC tijd.

JUTE:
Westerse samenlevingen kennen jute sedert de achttiende eeuw. De vezels van jute zijn een floëem en daarmee zijn ze dus een bastvezel, net als hennep. Ook jute kan drie meter hoog worden: het groeit als een soort rietplant in warme landen met een hoge luchtvochtigheid zoals Bangls Desh en India.
We kennen jute als de gevlochten schoenzolen van espadrilles: jute kan relatief veel vocht opnemen terwijl het niet nat aanvoelt.

We kennen jute ook omdat het de wortels van de kerstboom met kluit bij elkaar houdt. De jute kun je gewoon in de aarde zetten. Het weefsel composteert en draagt bij aan de vruchtbaarheid van de grond.

Dat is niet exclusief voor jute, alle textiele stoffen die gemaakt zijn met natuurlijke materialen (ook zijde en wol, ook katoen of linnen) kun je gewoon in de aarde stoppen en zal verteren en alleen wenselijke voedingsstoffen toevoegen.

SISAL:
Textielkunstenaars zoals Abakanowicz werken graag met sisal, reden waarom ik vertel waar sisal van is gemaakt. Sisal is afkomstig van de bladeren van de Agave plant; het touw is dus gemaakt van een bladvezel.
Sisal is sterk, gaat lang mee en het is betrekkelijk makkelijk schoon te maken, omdat het anti-statisch is; reden waarom er decennialang vloerbedekking van is gemaakt.
Sisal kan ook worden gebruikt voor de haren van borstels De vezels kunnen goed tegen vocht. Sisal kan goed worden gemengd met wol en dat materiaal is geschikt om vloerbedekking van te weven.
Sisal wordt ook gebruikt voor dartboards, matrassen.

---

Textielkunstwerken uitgevoerd in touw Jagoda Buic 1930 – 2022

---

Het woord touw – taalkundig

Touw is een onmisbaar attribuut in bijvoorbeeld de scheepswereld.
Veel mensen realiseren zich dat niet en dat is niet gek, want een touw krijgt vaak een andere benaming.
Ik vond de volgende synoniemen: een spring, een steekeind, een meerlijn, val, schoot, een lijn, een eind of een end. Touwen van een zeilschip heten tuigage.

Er zijn tenminste twintig spreekwoorden en uitdrukkingen met touw.
Veel betekenissen hebben te maken met het hebben van de regie, het begin en het einde overzien, druk in de weer zijn.
– iemand is druk bezig: iemand is in touw
– iemand is de baas: dan heb je iemand aan een touwtje of je hebt de touwtjes in handen.
– iets organiseren: iets op touw zetten
– een logisch verband: als er geen touw aan vast te knopen is, dan zijn oorzaak en gevolg ver te zoeken 1) 2)

Als iemand bij de bokswedstrijd in de touwen hangt, dan mag je haar/zijn wedstrijd als verloren beschouwen.

Het woord weefgetouw staat in verband met touwen. 3)
Etymologisch woordenboek: touwen (betekent het afwerken van leer) staat in verband met touw (in de betekenis van koord). Touw/tou was geplozen vlas. In het Engels bestaat het woord tow.
Touwen (is een fase in de leerbewerking) was in het OudEngels tawian. In het Runisch betekent tawido ‘ik maakte’.
De woorden touwen (leer bewerken) en tooien (versieren) zijn verwant.

Ah, daarmee denk ik aan de Neanderthaler waar dit verhaal mee begon, van 90.000 jaar geleden: met zijn/haar kralen aan een touwtje.
Misschien was een eerdere versie van de kralenketting nog door oma gemaakt van een leren veter gemaakt.
Maar sinds kort hebben de jongelui iets nieuws: kralen aan een draadje. Leer kan echt niet meer.
Mensen die van Europese origine zijn, bestaan voor ongeveer 3% uit Neanderthaler-DNA.
De Neanderthaler voorouders waren allemaal mannen. We hebben geen Neanderthaler voormoeders. Gissen hoe dat komt.

En alle geschiedkundigen zijn het erover eens: zaaien, akkers met hennep bewerken, oogsten, spinnen, weven dat was werk voor vrouwen. En ook het oogsten en het bewerken van de producten…was vrouwenwerk.

Touw bij kleding gaat koord heten

Bij het woord touw in combinatie met kleding, denk ik aan een houtjes-touwtjes verbinding. Ik vind dat een sympathieke verbinding, maar in het algemeen betekent het dat iets los/vast/amateuristisch in elkaar zit. Het onderwerp komt nog terug, maar uitdrukkingen die bij kleding horen zijn vaak negatief.

Bij kleding wordt touw een koord genoemd. 5)

Een touw is gedraaid. Een koord kan ook gepunnikt zijn. Punniken is eigenlijk een soort rondbreien: vier steekjes in de rondte.

---

Elmo Mistiaen

Onderstaande drie werken zijn ontworpen door Elmo Mistiaen. Ik fotografeerde deze werken eind maart 2025 in het Textielmuseum in Tilburg. Ik aarzelde even om ze te laten zien, want ik wil dat dit blog zal gaan over verloren gegane ambachten. En onderstaande werken zijn gemaakt door het Textiellab van het Museum: veel computers en machines stel ik me voor. Maar eerlijk is eerlijk: het zijn koorden die heel creatief worden gebruikt om er drie dimensionale vormen met te creëren. Het laat zien wat de verloren gegane ambachten ons hebben gebracht: prachtig nieuw werk

‘Zonder naalden zouden we naakt zijn’

U las al in het begin van dit hoofdstuk: de eerste naald die werd gevonden is 50.000 jaar oud.
Een touw is eigenlijk een draad. En alleen een draad…daar hebben we niet zoveel aan zonder een naald.

In Frankrijk, in Saint-Sulpice-sur-Risle staat een naainaaldenfabriek. Sedert juni 2025 luidt hun reclameslogan ‘Zonder naalden zouden we allemaal naakt zijn’.
Om iets te maken hebben we materiaal nodig: hennep, kokos. Maar om dat materiaal te bewerken hebben we in ieder ambacht gereedschap nodig. De timmerman hamer en beitel, de metselaat een troffel en de taxtiele handwerkster heeft een naald en een schaar, de schilder een kwast of penseel.

De naam van de fabriek is Bohin. Net als de linnenweverij een commercieel bedrijf, maar een die al zo lang bestaat dat het niet anders kan dan dat het hier om puur ambacht gaat.

Ik zou er graag meer over vertellen, ware het niet dat een beschrijving van de fabriek en van de naald al op internet te vinden is, dus ik geef u hierbij de link: textielliefde. (wordt vervolgd schrijf ik op 1 – 8 – 2025.

Tot slot: over leer en bont.

Touw, gemaakt van hennep was zeker de eerste draad, het eerste textiel.
Maar vóór het touw konden onze voorouders knopen en vlechten. Er is bijvoorbeeld een visfuik gevonden gemaakt van biezen, dat is een soort lang riet, en takken van de kornoelje. Het hoofdstuk over die technieken met bijvoorbeeld leer en bont is nog in ontwikkeling.

---

Literatuur:

Scholieren.com/verslag/samenvatting-bio-81tm-86planten.

1. dbnl.org/tekst. nr 2279
2. woorden.org/spreekwoorden.
3. Etymologisch woordenboek: getouw en touwen
4. In Vlaanderen bestaat een linnenbedrijf al meer dan 150 jaar. Op hun site geven ze in woord en beeld informatie. http://libeco.com/nl/over-linnen
5. https://nl.wikipedia.org/wiki/Koord_(textiel)
6. http://nl.m.wikipedia.org/touw
7. http://NewScientist enhttp://Archeologieonline.nl
8. De foto van het werk van Louise Bourgeois, maakte ikzelf en komt uit het boek: Women’s Work – From feminine arts to feminist art. Geschreven door Ferren Gipson. ISBN 978 0 7112 6465 6.
   9 Jager – verzamelaar. Én zeevaarder. 12 april 2025 De Volkskrant. Maarten Keulemans.
   10. https://wikipedia.org/wiki/breeuwen

FASCINEREND BATIK – techniek en praktijk door rita Trefois – ISBN 9781616271329 – pag 48 – 55 gaan over textielvezels.

Textielwarenkast. Grondstoffen voor textiel, gisteren, vandaag en morgen. Uitgegeven door TextielMuseum, TextielLab

Stichting van Abakanowicz: link volgt.

Laatst aan gewerkt : 13 – 10 – 2025.

Ah, daarmee denk ik aan de Neanderthaler waar dit verhaal mee begon, van 90.000 jaar geleden: met zijn/haar kralen aan een touwtje. DIT PAST HIER NU NIET MEER.
Misschien was een eerdere versie van de kralenketting nog door oma gemaakt van een leren veter gemaakt.
Maar sinds kort hebben de jongelui iets nieuws: kralen aan een draadje. Leer kan echt niet meer.
Mensen die van Europese origine zijn, bestaan voor ongeveer 3% uit Neanderthaler-DNA.
De Neanderthaler voorouders waren allemaal mannen. We hebben geen Neanderthaler voormoeders. Gissen hoe dat komt.

En alle geschiedkundigen zijn het erover eens: zaaien, akkers met hennep bewerken, oogsten, spinnen, weven dat was werk voor vrouwen. En ook het oogsten en het bewerken van de producten…was vrouwenwerk.