Hennep

Inleiding – hoe leerde ik over hennep – wat is hennep? a GESCHIEDENIS b HENNEP IN DE GOUDEN EEUW IN EUROPA EN AMERIKA c KENMERKEN VAN DE PLANT – Kenmerken van hennep als geweven stof – Hoe maak je textiel uit de vezels van hennep? Waarom verdween hennep? Waar komt hennep nu vandaan? Waar wordt Europese hennep voor gebruikt?

Inleiding

De meesten van ons willen niet terug naar de tijd waarin we zelf alle groenten zaaiden of pootten.
Een beetje meewarig en met beschaafde afstandelijkheid denken we aan vroeger, aan hoe de oma’s van onze oma’s dat deden.
Maar over het onderwerp hennep zouden mijn voormoeders op hún beurt beschaafd glimlachen over mijn onwetendheid.
‘Sorry oma, ik was al een eindje in de zeventig en toen las ik voor het eerst over hennep als grondstof voor een lap textiel.’
Zou het begrip desinformatie honderd of duizend jaar geleden al hebben bestaan?
Ik denk van wel, dus oma zou me begrijpen.

Ik had natuurlijk wel van hennep gehoord: dat is touw. Mijn vliegertouw was gemaakt van hennep.

Zojuist maak ik mijn bestelling open: twee meter stof is aangekomen gemaakt van 100% hennep.
Ik ben aangenaam verrast. Ik had meer iets juteachtigs verwacht, een grover weefsel.
Maar….het is nog mooier, zachter dan linnen. Voor het eerst zie ik een lap stof die gemaakt is van hennep.

Hoe leerde ik over hennep?

Hoe leerde ik dat hennep vroeger, en gelukkig kunnen we het nu dus nog kopen, een echte stof was?

Heb ik erover heen gelezen? Mogelijk, maar als ik mijn bronnen nalees dan zie ik dat er veel informatie niet zorgvuldig wordt gegeven. Zo lees ik bijvoorbeeld dat canvas werd gemaakt van linnen dat niet helemaal geschikt was voor fijne stoffen. Maar dat is dus niet zo: canvas is hennep.
Het woord canvas is etymologisch afkomstig van het dertiende eeuwse canevas (= Engels/Frans en Oudfrans). Dit woord komt uit het Latijnse cannapaceus wat betekent ‘gemaakt van hennep’ , afkomstig uit het Griekse cannabis.

Wat is hennep?

GESCHIEDENIS:

Vanzelfsprekend associeren we het woord cannabis met marihuana. En inderdaad: de weedplantages kweken planten. waarvan het blád in grote mate lijkt op de planten waar ik in dit hoofdstuk schrijf.
De planten zijn dan ook familie.
Het overige van het uiterlijk van beide planten en de bedoelingen van de teelt zijn niet vergelijkbaar.

Hennep, de Cannabis Sativa, is een zeer oud gewas waarvan de oorsprong ligt in India en China.
In China werd 4500 jaar geleden de hennepvezel al gecultiveerd als textielvezel en het zaad werd gebruikt als voedsel. Via nomadenvolken vond verspreiding plaats naar het Midden Oosten en het Middellandse Zeegebied.
Al ver voor onze jaartelling werd het gewas wereldwijd verbouwd.

Al ver voor onze jaartelling werd hennep wereldwijd verbouwd.

Vanaf 600 vervaardigden de Germanen, Franken en Vikingen uit hennepvezel touw.

In de Middeleeuwen liepen de meeste mensen op sandalen van hennep. Ook de zeilen en touwen van de eerste schepen die de wereldzeeën bevoeren waren van geweven en gevlochten hennepvezels.

En…als je hennep behandeld met teer kun je het gebruiken om de naden tussen planken van de scheepsromp waterdicht te maken. ‘Geen andere natuurlijke vezel is zo bestand tegen de krachten van de open zee en de inwerking van zout water.’ zo vertelt het Hash Marihuana & Hemp Museum.
De hennepvezel zwelt eerst zelf op, wanneer deze in aanraking komt met water. En daardoor ontstaat de resistentie tegen water.

Ook de dekken van schepen en de deuren van een sluis werden op deze wijze waterdicht gemaakt.
Dat heet ‘Breeuwen’. En een synoniem voor dit woord is kalefateren.

HENNEP IN DE GOUDEN EEUW IN EUROPA EN AMERIKA

Zonder hennep was de gouden eeuw minder welvarend geweest. Hennep was naast hout een essentieel onderdeel om boten te maken. Voor de koopvaardijvloot was veel hennep nodig. Hennep is al door de eerste immigranten meegenomen naar Amerika.

De eerste spijkerbroeken en de lasso’s werden gemaakt van hennep. Het iconische logo waarbij twee paarden proberen een spijkerbroek uit elkaar te trekken (hetgeen niet lukt) gaat over een spijkerbroek van hennep.
Hennep wordt vaak gemixt met stoffen zoals katoen. Een latere generatie spijkerbroeken werden gemaakt van zo’n mix.

Zonder hennep was de gouden eeuw minder welvarend geweest.

Spijkerbroek en spijkerstof

Nu we het over spijkerbroeken hebben: laat ik inzoomen op dit kledingstuk.
Spijkerstof wordt ook wel denim genoemd. Het woord denim stamt etymologisch af van ‘de Nimes’. Nimes is een stad uit Frankrijk. Dit weefsel ontstond in de Middeleeuwen, 17de eeuw in Nimes. Het is schuin geweven. Je gaat met de inslagdraad niet één draad op en één draad af, maar twee draden op en één draad af. Dit weefsel noem je twill.
De lengtedraden van het weefsel zijn blauw en de inslagdraden zijn wit. Het gevolg is dat de voorkant gekleurd is en de achterkant niet.
Eigenlijk wilden de wevers een stof uit Genua namaken, maar dat lukt niet. Wat wel lukte was de sterke spijkerstof. De stof die ze in Genua produceerden was bestemd voor de matrozen die in de haven van Genua werkten. De uitdrukking ‘blue Jeans ‘stamt af van ‘Blue de Genes, wat ‘het blauw van Genua’ betekent.
Indigo is een plant. Indigo is niet kleurvast. Na verloop van tijd verbleekt de kleur. Laat dat nou net het gewilde kenmerk zijn geworden van de spijkerstof.

Het woord Levi’s, synoniem aan spijkerbroek is afkomstig van Levi Strauss, een Duitse textielhandelaar uit Beieren die naar Amerika emigreerde. In 1850 verkocht hij blauwe denim stof.
Jacob Davis was kleermaker, afkomstig uit Letland. Hij maakte werkbroeken van de stof. Na klachten over inscheurende zakken ging hij koperen klinknagels gebruiken. Het aanvragen van een patent op deze vinding kostte 68 dollar en dat bedrag had hij niet.
Daarom zocht hij samenwerking met de leverancier van de stof. In San Francisco werd gestart met de productie: op die plek staat het spijkerbroekenmuseum.

Na 20 jaar verliep het patent. Andere bedrijven gingen toen ook spijkerbroeken maken. Ze noemden deze Levi’s; uitgesproken op zijn Amerikaans Lievais.

Geen kledingstuk is méér representatief voor de Amerikaanse cultuur dan de spijkerbroek. En hoewel het niet duur is om de slijtvaste, sterke stof voor de werkmanskleding te maken, was de spijkerstof in Rusland tijdens de Koude Oorlog verboden.

Ian Berry, collages in spijkerstof

Voor de kunstenaar Ian Berry, geboren in 1948, is de gebruikte denim stof basismateriaal voor collages. Bovenstaand werk heet Ideal Home en kwam tot stand in de coronatijd. Berry had een tentoonstelling in het Rijswijkmuseum.

KENMERKEN VAN DE HENNEPPLANT:
– Hennep is een plant, die bijzonder snel groeit en die snel groot wordt.
– Het is een éénjarige plant die in vier maanden tijd geoogst kan worden.
– Hennep is een natuurproduct, 100% afbreekbaar. Als het weefsel is versleten, wat bijzonder lang duurt, kun je het gewoon in de grond stoppen. Het zal verteren.
– Alles van de hennepplant is bruikbaar: van het zaad kun je olie maken. Die olie is ook bruikbaar in de cosmetische producten. De zaadjes zijn een soort superfood. Van de vezelf kun je ook papier maken en de vezels worden ook in de bouw gebruikt.
– De vezels van hennep zijn sterker dan katoen. Dat geeft zacht geweven kledingstukken een langere levensduur.
– Hennep is een bastvezel en wordt gemaakt van de stengels van de hennepplant.
– Het is een van de oudste grondstoffen voor textiel en werd vooral vóór de massaproduktie van katoen (17e en 18e eeuw) veel gebruikt in kleding.
– Hennep wordt beschouwd als één van de meest duurzame textielvezels.
– Tijdens de groeiperiode heeft de plant geen irrigatie nodig.
– Hennep heeft geen last van insecten dus is sproeien met een giftig middeltje niet nodig.
– Hennep groeit heel snel: vier meter hoog in enkele maanden, dus onkruid maakt in die korte tijd geen kans. (Leuke veldbloemetjes overigens ook niet. Boter- of paardebloemen kunnen niet ontkiemen.)
– Daarmee zijn ook bestrijdingsmiddelen niet nodig.
– Een hectare hennep levert wel 30% meer textiel op dan een hectare katoen of vlas.
– Je kunt een hennepzaadje zo in de grond stoppen. Je hoeft de grond niet om te ploegen.
– Hennep wortelt bijzonder diep, wat goed is voor de toegankelijkheid van de bodem.
– Als je hennep dicht op elkaar zaait, dan krijg je lange rechte stengels zonder zijtakken, zonder blaadjes.
– Je kunt hennep iedere drie jaar opnieuw zaaien op dezelfde plek.
– En…de hennepplant neemt CO2 uit de lucht op en zet deze af in de grond: de plantjes die je er een seizoen later op zet, krijgen die natuurlijke CO2 dus als mest mee.
– Overal in Europa, Amerika en China wordt hennep op nagenoeg biologische wijze geteeld.
Hennep is een natuurproduct, 100% composteerbaar. En wat mij belangrijk lijkt: hennep is geschikt voor het Nederlandse klimaat. De WUR (Universiteit en de researchafdeling van Wageningen) doet veel onderzoek naar hennep. Er staan veel instructieve informatie op hun site.

Kenmerken van hennep als geweven stof

De vezels van hennep zijn sterker dan katoen,
dus gaat de hennep stof langer mee.
De hennepvezel bevat weinig lucht en heeft daardoor geringe isolerende kwaliteiten.
Hennep is dus vooral geschikt als stof om zomerkleding van te maken.
Het neemt wel vocht op, maar het droogt snel. Dus als kleding in de zomer is het uitermate geschikt.
Net als linnen kreukt het in een geweven stof relatief snel. Dat komt omdat de vezel is gemaakt uit de bast.
Hennep heeft antibacteriële eigenschappen.
Het heeft een UV werende werking.

Hoe maak je textiel uit de vezels van hennep?

Eigenlijk lijkt die bewerking veel op het proces van draad maken bij vlas en linnen.
Het is een bizar arbeidsintensief proces met een twintigtal fases en bewerkingen.
Het afsnijden van de hennep stengel gebeurt met speciale snijmachacines, want de bast is sterk.
Dan volgt het rotten, dat in vakjargon roten heet; men legt de hennepplant in ondiepe poelen.
Het is mij niet helemaal duidelijk of de de bastvezel via dit rotten oplost of kan worden gebroken. Misschien worden de stengels na het rotten eerst gedroogd en na het drogen kan de bast worden gebroken.

Het breken en verwijderen gebeurt vaak nog handmatig.
Even maak ik mij zorgen over de arbeidsomstandigheden van de Oeigoerse mevrouwen die misschien wel zorgden voor mijn mooi geweven stof…. Gelukkig: ik lees later dat het bedrijf waar ik de hennep stof kocht ook voor de arbeidsomstandigheden duidelijk en geruststellend verantwoording afleggen.

De stengels worden gedroogd en dan kunnen ze naar de spinnerij. Maar eerst dient nog de pectine en lignine die in de plantencellen zit, worden opgelost met caustic soda. Caustic soda is een zeer giftig goedje, maar het circuleert in een gesloten systeem en wordt hergebruikt.

Het maken van hennep is dus een lang en moeilijk proces.

En dan komen we bij de fases die ons bekend van zowel de wol als de katoen als het linnen: de vezels worden gewassen en gedroogd en verschillende keren gekamd. De langste vezels zijn het meest geschikt om te worden gesponnen en geweven. Kortere vezels worden samengevoegd met bijvoorbeeld katoen.
Wanneer alle vezels in elkaars lengterichting liggen wordt het doenlijk om te starten met spinnen.

Waarom verdween hennep?

Met de komst van de kunststofindustrie kreeg de hennepteelt een grote klap te verwerken.

In 1935 werd in Amerika nog 55 miljoen kilo hennepzaap geimporteerd.
In 1937 werd de teelt van hennep in Amerika verboden.

Dat ging zo.
In 1935 werd er nog 55 miljoen kilo hennepzaad naar Amerika geimporteerd.
In 1937 werd de teelt van hennep in Amerika verboden. Dat gebeurde op initiatief van de nieuwe producenten van kunststoffen, lees de chemische industrie, lees de fossiele industrie.
De wetten werden aangenomen met het argument dat de hennepplant geestverruimende stoffen zou bevatten.
Dus het was een zogenaamde wet in het kader van drugsbestrijding.
Want, de cannabisplant voor hennep (voor het zaad, de vezels en het textiel) is weliswaar familie van de cannabisplant voor de marihuana.
Echter: de planten waar je textiel, papier, hennepzaad, enzovoorts mee maakt bevat een gering percentage 0,2% á 0,3% van het geestverruimende goedje.
Een plant die wordt gekweekt voor de weed bevat 5% – 10 % van de werkzame stof.

Toen hennep in de verenigde Staten verboden werd, hield men er in West-Europa ook helemaal mee op. Daar was niet eens een wet voor nodig.
In Spanje en Frankrijk bleef men hennep produceren voor de papierproductie.
In 1989 hebben Europese wetten ervoor gezorgd dat het telen van hennep weer wettelijk mogelijk was. Het Europees parlement wilde in alle landen dezelfde regelgeving.
De machines, de weefmachines en spinmachines van honderd jaar geleden, zijn gedemonteerd en naar China gebracht, waarmee ook onze kennis over het productieproces verdween.

Op veel plaatsen kun je lezen dat het niet meer mogelijk is om die kennis te herintroduceren.
Maar op de site van de Universiteit van Wageningen staat een nieuw procedé beschreven, waardoor het mogelijk is om de essentiele vezels uit het binnenste van de bast te halen. Bij de bronnen aan het eind van dit artikel vindt u de uitgebreide adressen hierover. Op de Wageningse site staan ook de namen en adressen van Europese spinnerijen.

Hennep bij de Romeinen

Het is dus zeer de vraag in hoeverre de rustgevende werking van hennep een rol speelde bij de teelt vroeger. Volgens Bill Bryson in zijn boek ‘Een huis vol’, en hij baseert zich weer op Barber kwam de hennepplant vanaf de Oudheid zeer algemeen voor. Barber gaat ervan uit dat men meer hennep teelde dan men nodig had voor touw en zeilen

Waar komt hennep nu vandaan?

De meeste hennep komt tegenwoordig uit China. Daar heeft men productieketens.
Bij Ecotex staat een link waar wordt verteld over de productie ‘Terecht wordt de situatie in de Noord-Westelijke autonome regio Xingjiang, waar de Oeigoeren worden vervolgd’ bekritiseerd.
Naar aanleiding van dit zinnetje zoek ik verder over de arbeidsomstandigheden van de Oeigoeren. Ik ga er een hoofdstuk over schrijven bij het hoofdstuk over Bangla Desh.

Ik vind het fijn een webwinkel gevonden te hebben waar ze verantwoording afleggen, zowel over het ecologische productieproces als over de arbeidsomstandigheden van de werksters.

Waar wordt Europese hennep voor gebruikt?

‘Op dit moment wordt in Europa echter nauwelijks hennep verwerkt voor textiel. Dat is jammer, want europese hennep kenmerkt zich door een lange vezellengte.

We vinden hennep in de kattenbakvulling, in de bouw (isolatiemateriaal, maar het kan ook onderdeel uitmaken van beton) of er wordt olie van gemaakt en…sigarettenvloeipapier. ( 🙂

zie het hoofdstuk ‘Tekst-iel, over wanneer papier en textiel elkaar aanraken. Dit is zo’n voorbeeld.

LITERATUUR EN BRONNEN:
Ecotex.nl (heeft zeer informatief blog)
Hunebedden.
hunebedcafé.
Een huis vol. blz. 459. Bill Bryson
Sophiestone.nl (sustainable en fair fashion)
Joost De Vree.nl over Breeuwen.
Wikipedia: Breeuwen
over de spijkerbroekover breeuwen: https://hashmuseum.com
https://wonderopolis-org Wonder van de dag #146 Wie heeft de spijkerbroek uitgevonden?

Ik orienteerde me op hennep en toen kwam ik uit bij een artikel van de Universiteit Wageningen.
Vervolgens kom ik uit bij sites als Wiki-groenkennisnet.nl. Op die site publiceert de Universiteit alle info voor agrariers over het kweken van hennep. Inclusief namen van Europese spinnerijen.
De info van de Universiteit Wageningen & Research is voor dit blog te gedetailleerd, maar voor iedereen die geinteresseerd is in milieuvoordelen en/of begaan met het lot van de agrarische sector en meer wil weten over de sympathieke consequenties van hennepteelt: kijkt u s.v.p. op de artikelen en sites van de WUR.

Voor het eerst gepubliceerd op 13 november 2024.
Uitgebreid met het stukje over de spijkerbroek op 7 – 2 – ’25.